Loading...

مسائل مربوط به سلامتی در طب سالمندان

مسائل مربوط به سلامتی در طب سالمندان
«طب سالمندان» شاخه‌ای از پزشکی است که به ویژگی‌های فیزیولوژیکی سالخوردگان و تشخیص و درمان بیماری آن‌ها می‌پردازد.

مقدمه

تعریف سازمان بهداشت جهانی از واژهٔ «سلامتی» عبارت است از آسایش کامل جسمی، اجتماعی، روحی و روانی و نه صرفاً نداشتن ضعف یا بیماری. «طب سالمندان» شاخه‌ای از پزشکی است که به ویژگی‌های فیزیولوژیکی سالخوردگان و تشخیص و درمان بیماری آن‌ها می‌پردازد. در اکثر کشورهای جهان از جمله هند، نقطهٔ برش سن پیری 60 سال است. پزشکی مدرن و افزایش استانداردهای زندگی موجب افزایش میانگین عمر شده‌اند، همین امر موجب افزایش اهمیت طب سالمندان و بالطبع افزایش نسبت جمعیت سالخورده در جامعه شده است. افراد سالخورده از لحاظ اختلالات پزشکی و تحلیل فیزیولوژیکی مربوط به سن متغیر هستند. تحلیل قدرت عضلانی، بینایی، حافظه، تحرک، تغذیه، ایمنی و هموستاز ناشی از سن به آرامی پیشرفت می‌کند. البته، آستانهٔ شروع این بیماری‌ها ممکن است ناگهانی، روند بیماری متغیر و عوارض آن شدید و وحشتناک باشد. بسیاری از بیماری‌های مزمن با افزایش سن شیوع پیدا می‌کنند و به نظر می‌رسد برخی از سالخوردگان در مقایسه با دیگران بیشتر مستعد مشکلات بازگشت بیماری هستند. بیماری‌های مزمن و ناتوانایی‌ها منجر به افزایش استفاده از منابع مراقبت‌های سلامت مخارج آن می‌شود. 

 تغییرات فیزیولوژیکی در سالمندان

تحلیل فیزیولوژیکی اشاره به تغییرات فیزیکی فرد به‌واسطهٔ کاهش عملکرد طبیعی بدن دارد که منجر به کاهش تحرک، بینایی، شنوایی؛ ناتوانی در خوردن و هضم مناسب غذا؛ کاهش حافظه؛ ناتوانی در کنترل عملکردهای فیزیولوژیکی خاص و مشکلات سلامتی مزمن می‌شود. شکل 1 نشان‌دهندهٔ تغییرات پاتوفیزیولوژیکی سالمندان است که منجر به سندروم‌های مختلف پیری می‌شود.  

مشکلات سلامتی خاص سالمندان

سالمندان از مشکلات پزشکی مضاعف رنج می‌برند، یعنی هم بیماری‌های واگیر و هم غیرمواگیر. این مشکل بیشتر با اختلال در عملکردهای حسی خاص مانند بینایی و شنوایی همراه است. کاهش ایمنی بدن و تغییرات فیزیولوژیکی ناشی از سن منجر به افزایش بیماری‌های واگیر در سالمندان می‌شود. سالمندان از بیماری‌هایی نظیر دیابت نوع 2، بیماری‌های قلبی- عروقی، فشارخون بالا، سکته، بیماری انسداد مزمن ریوی،آلزایمر، آرتروز، پوکی استخوان، بزرگی پروستات، آب‌مروارید، تحلیل ماکولا، سرطان و ... رنج می‌برند و هم‌زمان مستعد ابتلا به عفونت‌های ریوی، مجاری ادراری و مجرای گوارش هستند.

فرتوتی

تعریف فرتوتی عبارت است از کاهش توانایی فرد در تحمل استرس‌های خفیف محیطی که این ناتوانی به علت کاهش نیروی ذخیرهٔ عملکردهای فیزیولوژیکی سیستم چندین عضو بدن است. افراد فرتوت به علت نداشتن نیروی ذخیره برای واکنش به هموستاز کافی و حفظ آن درخطر بالای ناتوانی و مرگ قرار دارند. از لحاظ عملکردی، فرتوتی یعنی وابستگی به دیگران برای انجام فعالیت‌های روزانه نظیر استحمام، پوشیدن لباس، خوردن غذا، خویشتن‌داری، توالت و تحرک. مشکل فرتوتی و ناتوانی معمولاً باهم همراه هستند و شیوع آن‌ها با افزایش سن زیاد می‌شود. اختلال عملکرد شناختی نیز به پیچیدگی این وضعیت می‌افزاید. 

 کم ­اشتهایی / سوءتغذیه / کاهش وزن

پیری طبیعی با کم‌اشتهایی همراه است که معمولاً در مردان بیشتر از زنان است. کم‌اشتهایی سالمندان به دلیل کاهش نیاز به انرژی است که آن نیز به نوبه خود ناشی از کاهش فعالیت فیزیکی، کاهش تودهٔ بدون چربی بدن و کاهش میزان تجزیهٔ پروتئین‌هاست. از دست‌دادن حس چشایی، کاهش اجابت مزاج، افزایش سطح گردش هورمون کوله‌سیستوکینین و ،در مردان، کاهش تستوسترون ناشی از افزایش لپتین از دیگر علت‌های کم‌اشتهایی در سالمندان هستند.

سوءتغذیه ناشی از کم‌اشتهایی است، زیرا مصرف غذا در سالمندان به کمتر از حد نیاز آن‌ها به انرژی می‌رسد. رژیم غذایی یکنواخت، عدم وجود سبزیجات، میوه‌ها و غذای تازه، مصرف ناکافی میکرو مغذی‌های مهم از دلایل سوء‌تغذیه هستند. عوارض سوءتغذیه بر سلامتی عبارت است از اختلال در عملکرد عضلات، کاهش تودهٔ استخوانی، اختلال در عملکرد ایمنی بدن، کم‌خونی، کاهش قدرت شناختی، تأخیر در درمان زخم، تأخیر در بهبود پس از جراحی، افزایش خطر زمین‌خوردن، ناتوانی و مرگ‌‌و‌میر.

کم‌اشتهایی و سوءتغذیه منجر به تحلیل عضلات و کاهش چربی زیرپوستی و درنتیجه کاهش وزن در سالمندان می‌شوند. از دیگر عوامل مسبب کاهش وزن در سالمندان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: سوء جذب، افزایش متابولیسم، سرطان، بستری شدن در سرای سالمندان، بیماری‌های حاد، بستری‌شدن در بیمارستان، افسردگی، داروهای مختلف، مشکل بلع، عفونت‌های دهانی، مسائل مرتبط با دندان، وضعیت دستگاه گوارش، بیماری‌های غدد درون‌ریز مانند بیماری تیروئید، فقر، کاهش دسترسی به غذا و کم‌آبی.

آگاهیِ بیماران، مراقبان و پزشکان مرتبط با این مسئله که اغلب مورد غفلت واقع می‌شود، حائز اهمیت است. ثبت وزن سالمندان به‌طور دوره‌ای باید در پروندهٔ پزشکی آن‌ها یادداشت شود.

 اختلال در راه‌رفتن / زمین‌خوردن

 بی‌تعادلی در راه‌رفتن و زمین‌خوردن از مشکلات جدی سالمندان است زیرا موجب جراحت، محدودیت در فعالیت‌، محدود شدن به خانه و حتی مرگ می‌شود. از ریسک‌فاکتورهای زمین‌خوردن‌های متوالی می‌توان به ضعف قدرت عضلانی، درگیری غدد پایه/ مخچه، کاهش قند خون دیابتی و هیپوتانسیون وضعیتی (عمدتاً ناشی از دارو یا خودبه‌خود) در فشارخون بالا و نوروپاتی‌های محیطی اشاره کرد.

شیوه‌های پیشگیرانه از زمین‌خوردن نیازمند مداخلات جامع پزشکی، توان‌بخشی و محیطی است.

 پوکی استخوان

 پیری با تحلیل تدریجی استخوان و پوکی استخوان همراه با افزایش خطر شکستگی لگن و سایر شکستگی‌ها همراه است. این مشکل در زنان یائسه به دلیل توقف ترشح استروژن بیشتر است. ریسک فاکتورهای پوکی استخوان عبارت‌اند از جنسیت مؤنث، افزایش سن، جثهٔ کوچک، کمبود کلسیم و ویتامین د، سبک زندگی بی‌حرکت، مصرف دخانیات، الکل و مصرف زیاد کافئین.

سنجش تراکم استخوان با استفاده از روش اسکن جذب اشعهٔ ایکس با انرژی دوگانه روشی است که به‌راحتی برای سنجش پوکی استخوان در دسترس است. سالمندان علاوه بر مصرف مکمل‌های ویتامین د و کلسیم باید پیاده‌روی منظم، تمرینات تقویت عضلات، پیشگیری از زمین‌خوردن، ترک سیگار و عدم مصرف الکل را نیز دقیقاً در نظر بگیرند. قرار گرفتن روزانه حداقل 15 دقیقه در معرض خورشید برای سه بار در هفته منبع خوب ویتامین د است. 

 بی‌اختیاری ادرار

نشت غیرارادی ادرار در سالمندان، به‌ویژه زنان، بسیار شایع است. افزایش سن، چندین زایمان، چاقی و چندین بیماری هم‌زمان از ریسک فاکتورهای بی‌اختیاری ادراری هستند (جدول 1).

اولین گزینهٔ درمانی برای بی‌اختیاری ادرار تمرین مثانه از طریق ورزش عضلات لگن و گاهی اوقات با تحریک الکتریکی است. باید برای درمان علت بی‌اختیاری ادراری، درمان عفونت‌های مجرای ادراری، ترک داروهای مقصر و گاهی ترمیم جراحی در سالمندان مستعد برنامه‌ریزی کرد.

  

زخم بستر

 این ضایعات ناشی از تحلیل پوست اغلب در سالمندان اتفاق می‌افتد. سالمند فرتوت یا معلولی که بخش‌های بدن وی در معرض فشار، سایش، ریزش مو و لاغری هستند دچار زخم بستر‌هایی می‌شوند که پوست، بافت‌های زیرپوستی، ماهیچه‌ها و حتی استخوان و مفاصل را نیز درگیر می‌کند. بی‌تحرکی طولانی‌مدت، عدم فعالیت در تخت یا خارج آن، بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع، سوءتغذیه و تغییر در اعضای حسی از جمله ریسک فاکتورهای ایجاد زخم بستر در سالمندان هستند. عواملی که درمان زخم بستر را طولانی می‌کنند عبارت‌اند از: کم‌خونی، عفونت، دیابت، بیماری‌های عروق محیطی، ادم، فلج، دمانس، اعتیاد به الکل، شکستگی و بدخیمی.

تغییر مداوم موقعیت بیمار، اجتناب از ارتفاع بیش از 30 درجهٔ سر، استفاده از تشک‌های مخصوص نظیر تشک مواج یا تشک آبی، خشک و تمیز نگه‌داشتن چین‌وچروک پوست و بدن از اقدامات اولیهٔ پیشگیری از ابتلای بیمار به زخم بستر هستند. مراقبت‌های پرستاری منظم، کنترل عفونت و تراشیدن زخم در صورت نیاز از اقدامات مدیریتی مهم در درمان زخم بستر هستند.

 اختلالات خواب

اختلالات خواب در سالمندانی که دچار مشکل خواب‌رفتن یا خوابیدن دارند امری شایع است و اغلب باعث افزایش زمان خواب در روز می‌شود. در اکثر موارد، دومین علت پس از داروها یا بیماری‌های روانی یا پزشکی محسوب می‌شود. برای تشخیص این بیماری نیاز به جزئیات سابقهٔ پزشکی فرد است.

اختلالات اولیه خواب شامل سندروم پای بی‌قرار، اختلالات حرکت دوره‌ای اندام، آپنهٔ خواب و حرکات سریع چشم (REM)-اختلالات خواب- است. اگر تشخیص اختلال اولیه خواب به‌طور بالینی یا با پلی‌سومنوگرافی محرز شود، درمان‌های خاص را باید آغاز کرد. ثابت شده است که فشار طولانی‌مدت جریان هوای همواره مثبت در بیماران مبتلا به آپنهٔ انسدادی خواب در کاهش مرگ‌‌و‌میر ناشی از بیماری قلبی- عروقی مفید است. 

 دلیریوم

دلیریوم نوعی اختلال حاد توجه است که با گذشت زمان بدتر می‌شود. این بیماری با مرگ‌ومیر بالا در بیمارستان و گاه با آسیب دائمی مغز همراه است. مشخصات بالینی دلیریوم عبارت‌اند از:

  • کاهش سریع سطح هوشیاری که با مشکل در تمرکز کردن، تغییر یا ادامهٔ توجه همراه است
  • تغییر شناختی (من‌من کردن، گفتار بی‌ربط، شکاف حافظه، ناتوانی در فهم زمان ، مکان و افراد)
  • سابقهٔ پزشکی که بیانگر اختلال شناختی از قبل، فرتوتی و چندابتلایی است (جدول 2)

تشخیص دلیریوم در محیط بیمارستان به کمک ابزار معتبر و ساده (روش تعیین سطح هوشیاری) انجام می‌گیرد. تشخیص و درمان سریع و زودهنگام عوامل ناگهانی، قطع مصرف داروی مقصر و مراقبت‌های حمایتی از اهمیت بالایی در درمان برخوردارند؛

 

جدول 2: عوامل تاثیرگذار بر دلیریوم

عوامل زمینه‌ساز دلیریوم

عوامل ناگهانی دلیریوم

دمانس

جراحی، بیهوشی

بیماری‌های عصبی

هیپوکسی

کم‌آبی

درد مزمن و ماندگار

الکل

داروی خواب، مخدر، آنتی کولینرژیک

داروهای روان گردان

محرومیت از خواب

کاهش دید

عدم تحرک

کاهش شنوایی

اختلال الکترولیتی و متابولیکی

 

اختلال شناختی (دمانس)

دمانس یعنی کاهش عملکرد حافظه، عقلانی و شناختی ناشی از تأثیر سیستم عصبی مرکزی بدون از دست دادن هوشیاری است. دمانس درنتیجهٔ بیماری آلزایمر، هماتوم ساب‌دورال، هیدروسفال با فشار طبیعی، کم‌کاری تیروئید، آسیب به سر، اعتیاد به الکل، ضایعات فضاگیر داخل مغز و کمبود ویتامین B12 رخ می‌دهد.

ویژگی‌های بالینی شامل شروع کند فراموشی، کاهش علاقه به محیط اطراف، اختلال در مهارت‌های اجتماعی و شخصیت است. افسردگی یکی از ویژگی‌های اولیهٔ این بیماری است. ناتوانی در درک زمان و مکان، به همراه اختلال در زبان، آفازی و فلج از دیگر مشخصه‌های رایج این بیماری هستند. پایان این بیماری اغلب با زندگی نباتی و به دنبال آن مرگ همراه است.

تصویربرداری عصبی به تشخیص دمانس کمک می‌کند. در صورت یافتن علت قابل‌درمان، درمان این بیماری اغلب حمایتی است. ادعا می‌شود که عوامل محافظت‌کننده عصبی، آنتاگونیست‌های اسید N-methyl-D-aspartic، عوامل ضدالتهابی و مهارکننده‌های کولین‌استراز تأثیر مفیدی بر عملکردهای شناختی دارند.

نظرات
    ارسال نظر
    • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
    • - لطفا دیدگاهتان مربوط به مطلب باشد.
    • - لطفا فارسی بنویسید.
    • - نظرات شما بعد از بازبینی منتشر خواهد شد